Kavram Oluşturma
İlk kavramlar; zamansal yapı, bilgi yoğunluğu, gözlemci etkileşimi ve ölçülebilir değişim arasındaki önerilen ilişkiyi tanımlar.
FİKİRDEN
TESTE
Kuramsal bir öneri, ancak kavramları açık varsayımlara, değişkenlere, ilişkilere, öngörülere ve testlere dönüştürülebildiğinde bilimsel olarak işe yarar hâle gelir.
Bu nedenle TIME-GEL'in gelişim yolu yöntemsel bir geçişi izler:
GÖZLEM → HİPOTEZ → TEORİ → MODEL → TEST → REVİZYON
Her aşamanın kanıt değeri farklıdır. Kuramsal bir yorum bir gözlem değildir. Bir model çıktısı bir ölçüm değildir. Bir hipotez yalnızca kendi içinde tutarlı olduğu için kanıtlanmış sayılmaz.
TEORİNİN
EVRİMİ
Kavramları Netleştirme
Terimler açık, işlemsel anlamlar kazanmalıdır. Belirsiz dil, temsil edilebilen veya test edilebilen niceliklerden adım adım ayrıştırılır.
Kısıt Oluşturma
İşe yarar bir teori, iddialarının nerede geçerli olduğunu, neyi açıklamadığını ve hangi gözlemlerin onları sınayabileceğini de belirtmelidir.
TEORİ
MODELE DÖNÜŞÜR
Model katmanı, kuramsal kavramları girdi alıp çıktı üretebilen açık yapılara dönüştürür.
MODEL = GİRDİLER + PARAMETRELER + BAŞLANGIÇ KOŞULLARI → ÇIKTI
Değişkenler
Önerilen nicelikler, hesaplamalı veya matematiksel bir modelde yer alabilmeden önce tanımlanmalıdır.
Parametreler
Parametreler modelin girdilerini nasıl dönüştürdüğünü belirler ve aynı hesabın yeniden üretilebilmesine yetecek kadar açık kalmalıdır.
Çıktılar
Model çıktıları öngörüleri veya hesaplanmış durumları temsil eder. Gözlemlerle karıştırılmamalıdır.
// GELİŞİM İLKESİ
TEORİ → TANIMLA
MODEL → BİÇİMSELLEŞTİR
ÖNGÖRÜ → HESAPLA
GÖZLEM → ÖLÇ
KARŞILAŞTIRMA → TEST ET
REVİZYON → GÜNCELLE
MODELDEN
TESTE
Deneysel gelişim, öngörüleri gözlemlerden ayırt edilebilir kılmaya ve tutarsızlıkları ölçülebilir hâle getirmeye odaklanır.
AŞAMA 01
Hipotezi Tanımla
Önermeyi anlamlı bir teste izin veren bir biçimde ifade et.
AŞAMA 02
Girdileri Tanımla
Başlangıç koşullarını, parametreleri ve ilgili ölçüm koşullarını belirt.
AŞAMA 03
Öngörü Üret
Gözlemle karşılaştırmadan önce modeli çalıştır veya beklenen çıktıyı türet.
AŞAMA 04
Karşılaştır
Beklenen ve gözlenen çıktılar arasındaki farkı nicel olarak belirle.
AŞAMA 05
Revize Et
Bir tutarsızlık; ölçüm hatasının, varsayımların, parametrelerin, alternatif modellerin veya temeldeki hipotezin incelenmesini gerektirebilir.
HESAPLAMALI
YİNELEME
Hesaplamalı gelişim, önerilen modelin tanımlı girdiler ve parametre değişiklikleri altında nasıl davrandığını incelemek için kontrollü bir ortam sağlar.
Tekrarlanabilirlik
Uygulama deterministik olduğunda aynı girdiler ve parametreler aynı model çıktısını üretmelidir.
Parametre Testi
Parametreleri değiştirmek, duyarlılığın ve model davranışının sistematik olarak incelenmesini sağlar.
Sınır Testi
Kararsızlığı veya tanımsız davranışı belirlemek için bir model, tercih edilen çalışma bölgesinin dışında da incelenmelidir.
REVİZYON
YÖNTEMİN
PARÇASIDIR
Bilimsel gelişim, bir modelin değişmeden kalmasını gerektirmez. Önemli olan, değişikliklerin açık, izlenebilir ve kanıtla ya da yöntemsel bir düzeltmeyle gerekçelendirilmiş olmasıdır.
Doğrulanmış
Tanımlı koşullar altında mevcut kanıtla doğrudan desteklenen bir sonuç.
DURUM: KANITA DAYALI
Önerilen
Test edilmeye açık kalan kuramsal veya model düzeyinde bir önerme.
DURUM: HİPOTEZ / MODEL
Test Ediliyor
Gözlemlerin veya simülasyonların öngörülen davranışla karşılaştırıldığı bir önerme.
DURUM: TEST
Revize Edilmiş
Yeni kanıt, bir çelişki veya yöntemsel analiz yeniden değerlendirmeyi gerektirdiği için önceki bir ifade biçimi değiştirildi.
DURUM: REVİZYONYORUMDAN
ÖNCE
GÖZLEM
Çerçevenin geliştirilmesi; doğrudan gözlenen, hesaplanan, çıkarsanan ve hâlâ varsayımsal olan arasında kesin bir ayrım gerektirir.
GÖZLEM ≠ ÇIKARIM ≠ HİPOTEZ ≠ MODEL ÇIKTISI
Gözlem
Belirtilmiş koşullar altında kaydedilmiş veya ölçülmüş bir olgu.
Çıkarım
Gözlemlerden veya model davranışından türetilen bir sonuç. Türetilirken kullanılan varsayımlara bağlı kalır.
Hipotez
Araştırılabilecek sonuçlar doğuran bir önerme.
MODELİN
İDDİA
ETMEDİKLERİ
Mevcut gelişim çerçevesi, iç tutarlılığı fiziksel gerçekliğin kanıtı olarak görmez.
Matematiksel veya hesaplamalı davranış tek başına, temeldeki yorumun doğaya karşılık geldiğini kanıtlamaz.
Bu nedenle iddialar, TIME-GEL'i ilgili alternatif açıklamalardan ayırt edebilecek gözlemlere bağlanana kadar koşullu kalır.
// EPİSTEMİK DURUM
TUTARLILIK → KANIT DEĞİL
MODEL ÇIKTISI → GÖZLEM DEĞİL
KORELASYON → NEDENSELLİK DEĞİL
HİPOTEZ → OLGU DEĞİL
TEST → KANIT
TEKRARLAMA → DAHA GÜÇLÜ KANIT
SIRADAKİ
SORU
TIME-GEL'in gelişimi nihayetinde, çerçevenin kontrollü koşullar altında rakip açıklamalardan farklı öngörüler üretip üretemeyeceğine bağlıdır.
İŞE YARAR BİR MODEL YANILMAYI GÖZE ALMALIDIR.
Önerilen bir açıklama ayırt edilebilir bir öngörü üretemiyorsa, deneysel test onu alternatiflerden anlamlı biçimde ayırt edemez.
SÜREKLİ
GELİŞİM
TIME-GEL, gelişmekte olan kuramsal ve hesaplamalı bir çerçeve olmayı sürdürüyor. Bu nedenle kavramları, modelleri ve deney yöntemleri, tamamlanmış bir bilimsel teori olarak değil, mevcut kanıt durumlarına göre değerlendirilmelidir.
// GELİŞİM DÖNGÜSÜ
GÖZLEMLE
↓
FORMÜLE ET
↓
MODELLE
↓
ÖNGÖR
↓
TEST ET
↓
KARŞILAŞTIR
↓
REVİZE ET
↓
TEKRARLA
İNANMA.
TEST ET.