TANIMLA
Sonucu değerlendirmeden önce hipotezi, değişkenleri, başlangıç koşullarını ve ölçülebilir nicelikleri tanımla.
TEORİ → MODEL → TEST
Kuramsal bir önerme, varsayımları bir modele dönüştürülebildiğinde ve model gözlemlerle karşılaştırılabilecek çıktılar ürettiğinde deneysel olarak işe yarar hale gelir.
TEORİ
→
MODEL
→
ÖNGÖRÜ
→
GÖZLEM
→
KARŞILAŞTIRMA
DENEYSEL AMAÇ
KARŞILAŞTIR
Modelin öngördüğü davranışı bağımsız olarak elde edilmiş gözlemler ya da ölçümlerle karşılaştır.
SINA
Gözlemlerin modelle çelişmesine izin ver. Anlamlı bir test, aksi bir sonuca yer bırakmalıdır.
TEST EDİLEBİLİR HİPOTEZ
Bir hipotez, bağımsız olarak elde edilmiş bir sonuçla karşılaştırılabilecek kadar belirli bir beklentiye yol açtığında test edilebilir hale gelir.
HİPOTEZ → ÖNGÖRÜ → GÖZLEM → TEST
> HİPOTEZİ TANIMLA
> DEĞİŞKENLERİ TANIMLA
> BEKLENEN SONUCU TANIMLA
> OLASI AKSİ SONUCU TANIMLA
[BİR TEST, ÇELİŞKİ OLASILIĞINI GEREKTİRİR]
GİRDİLER VE BAŞLANGIÇ KOŞULLARI
Deney düzeneği, modele verilen nicelikleri gözlemden elde edilen niceliklerden ayırt etmelidir.
GİRDİLER
Deneysel ya da hesaplamalı yönteme verilen değerler.
BAŞLANGIÇ KOŞULLARI
Modelin ya da deneyin başladığı tanımlı durum.
KONTROL DEĞİŞKENLERİ
Bir test sırasında sabit tutulan ya da bilinçli olarak denetlenen değişkenler.
PARAMETRELER
Parametreler, modelin seçilen deneysel yapılandırma içinde nasıl davrandığını belirler. Değerleri ve birimleri açıkça belgelenmelidir.
ÇIKTI = F(GİRDİLER, BAŞLANGIÇ KOŞULLARI, PARAMETRELER, ZAMAN)
Bir parametreyi değiştirmek model çıktısını değiştirebilir. Bu yüzden parametre duyarlılığı ampirik kanıttan ayırt edilmelidir.
BEKLENEN ÇIKTI
Beklenen çıktı, ilgili gözlemle karşılaştırılmadan önce modelin ürettiği sonuçtur.
> GİRDİLER ............... TANIMLI
> PARAMETRELER .......... TANIMLI
> BAŞLANGIÇ DURUMU ..... TANIMLI
> MODEL ................ ÇALIŞTIRILDI
> BEKLENEN ÇIKTI ....... ÜRETİLDİ
GÖZLENEN ÇIKTI
Gözlenen bir sonuç modelin kendisinden değil, tanımlı ölçüm ya da gözlem yönteminden gelmelidir.
MODEL ÇIKTISI ≠ GÖZLEM
Bu ayrım, bir modelin kendi kanıtı gibi ele alınmasını önler.
BEKLENEN vs GÖZLENEN
| Katman | Kaynak | Rol |
|---|---|---|
| Beklenen | Model | Öngörülen davranışı tanımlar |
| Gözlenen | Ölçüm / Gözlem | Karşılaştırma verisi sağlar |
| Fark | Karşılaştırma | Sapmayı ölçer |
| Yorum | Analiz | Olası açıklamaları değerlendirir |
Δ = GÖZLENEN − BEKLENEN
HATA VE BELİRSİZLİK
ÖLÇÜM HATASI
Ölçüm sürecinin, aletlerin ya da veri toplama yönteminin yol açtığı farklar.
MODEL HATASI
Modelin, temsil ettiği sistemin bir yaklaşıklaması olmasından doğan farklar.
BELİRSİZLİK
Sınırlı, kusurlu ya da eksik bilgiden hangi sonuçların çıkarılabileceğine dair sınırlar.
TEKRARLANABİLİRLİK
Bir test, yöntemin aynı tanımlı koşullar altında tekrarlanabilmesi için yeterli bilgiyi belgelemelidir.
AYNI KOŞULLAR + AYNI YÖNTEM → KARŞILAŞTIRILABİLİR SONUÇ
> GİRDİLERİ KAYDET
> PARAMETRELERİ KAYDET
> BAŞLANGIÇ KOŞULLARINI KAYDET
> YÖNTEMİ KAYDET
> ÇIKTIYI KAYDET
ALTERNATİF AÇIKLAMALAR
Bir öngörü ile bir gözlemin örtüşmesi, önerilen mekanizmanın gözlenen sonuca yol açtığını kendiliğinden kanıtlamaz.
ALTERNATİF MODEL
Başka bir model, farklı varsayımlardan benzer bir öngörü üretebilir.
YAYGIN MEKANİZMA
Gözlenen davranışın, önerilen mekanizmayı gerektirmeyen bir açıklaması olabilir.
DENETLENMEYEN DEĞİŞKEN
Hesaba katılmamış bir değişken ölçülen sonucu etkileyebilir.
OLUMSUZ SONUÇLAR
Beklenen model çıktısıyla örtüşmeyen bir sonuç saklanacak bir şey değildir. Modeli sınırlayabilecek ya da yanlış bir varsayımı ortaya çıkarabilecek, tanımlı bir deneysel sonuçtur.
BEKLENEN ≠ GÖZLENEN → ARAŞTIR
Sonraki adım, sonuç çıkarmadan önce ölçüm kalitesini, model varsayımlarını, parametre seçimini, başlangıç koşullarını ve alternatif açıklamaları incelemektir.
KANIT DURUMU
MODEL ÇIKTISI
Modelin ürettiği hesaplanmış bir sonuç. Tek başına ampirik kanıt değildir.
GÖZLEM
Bir gözlem ya da ölçüm yöntemiyle elde edilen sonuç.
YORUM
Karşılaştırmanın neye işaret edebileceğine dair gerekçeli bir değerlendirme. Eldeki kanıta ve varsayımlara bağlı kalır.
DENEYSEL SINIRLAR
Her deney sınırlı bir koşul, alet, parametre ve mevcut veri aralığı içinde yürür. Sonuçlar, test edilmiş bu sınırların içinde kalmalıdır.
> TEST ARALIĞI = SINIRLI
> ÖLÇÜM = SONLU
> PARAMETRELER = KOŞULLU
> YORUM = KANITA BAĞLI
[BİR SONUCU TEST EDİLDİĞİ KOŞULLARIN ÖTESİNE TAŞIMA]
TEST → SONUÇ → REVİZYON
Deneysel sonuçlar modeli değerlendirmek, sınırlılıkları belirlemek ve varsayımların ya da parametrelerin revizyon gerektirip gerektirmediğini saptamak için kullanılabilir.
TEST → SONUÇ → İNCELE → REVİZE ET → YENİDEN TEST ET
Bu döngünün amacı modeli uyuşmaya zorlamak değil, varsayımlarını ve öngörülerini giderek daha açık ve test edilebilir kılmaktır.
MODEL LAB v4
Hesaplamalı test ortamına doğrudan yukarıdaki Araştırma giriş noktasından ulaşılabilir.
TEST / INDEX_MODEL_LAB_V4.HTML
DETERMİNİSTİK MODEL MOTORU
A–F deney koşulları, gözlemci/referans kontrolleri, tanımlı zaman noktaları, canlı görselleştirme, matris verisi ve CSV çıktısı.
test/index_model_lab_v4.html
MODEL LAB v4'Ü AÇ →
Protokoller ve Simülatörler
Planlanmış ölçümler, model simülatörleri ve uygulama notları artık kendi bölümünde; protokol, model çıktısı ve benzetme birbirine karışmasın diye her biri etiketli.
PROTOKOLLER VE SİMÜLATÖRLERİ AÇ →